« Strona główna

Czyżowski altan na planie z końca XVIII w.

Czyżowski altan dziś

Plan terenu łowieckiego między Wranowem i Lesną z końca XVIII w.

Plan Hilgartnera tzw. Różowego Wierchu z końca XVIII w.

Dom Filozofów na projekcie z końca XVIII w

Ruiny Domu Filozofów na Różowym Wierchu

Lasopark

Oczywistą częścią składową reprezentacyjnej siedziby wranowskiej był park. Aranżacje krajobrazowe rozwinięto do otaczającego zalesionego i wyraźnie ukształtowanego terenu. W ten sposób powstał wyjątkowo bogaty, przyrodniczo wartościowy krajobrazowy kompleks z systemem dróżek, przesiek z wglądami do okolicy, miejscami do wypoczynku z kamiennymi ławeczkami, jeziorkami z sztucznymi wodospadami, powstały zwierzyńce z terenami łowieckimi, jak również drobne budowle-miniatury antycznych świątyni, kapliczki, krzyże i pomniki rodzinne.

Lasopark powstawał etapowo mniej więcej od połowy XVIII wieku, kiedy to syn Marii Anny Pignatelli, generał Michał Antoni Althann, namiętny myśliwy, wzbogacił okolicę o lusthaus z Czyżowie - centrum późniejszego terenu łowieckiego dzików. Istotne fundamenty z rozmachem przeprowadzonych zmian krajobrazowych położył w latach 80-tych XVIII wieku jego bratanek i ostatni wranowski Althann Michał Józef. Zbudował altanę na Brai tawie, park angielski na Różowym Wierchu na wprost zamku wranowskiego, upiększony o pawilony, świątynie, także most kamienny w dzisiejszej Dolinie Junackiej, przekształcił oba tarasy obok Sali Przodków w ogrody, zbudował Dom Filozofów oraz budynki gospodarcze naprzeciw zamku – dotychczas jeszcze drewniane. Rozpoczął również prace miernicze oraz planową kultywację lasów. Jego zamiary dotyczące kształtowania krajobrazu od samego początku były bardzo ambitne i stały się inspiracją dla jego następców.

Jednym z nich był kawaler Józef Hilgartner z Lilienbornu, który posiadał jasne wyobrażenie o wyglądzie lasoparku a wyobrażenia te urzeczywistniał, czego dowodem jest pięć idealnych planów, które zamówił w latach 90-tych XVIII wieku. Z planów tych wynika, że do nowych modyfikacji włączył już starsze aranżacje krajobrazowe, jak alejki, salety, strumienie, jeziorka, nieregularnie rozrzucone w terenie ścieżki. Nowym pierwiastkiem stały się geometrycznie regularne, gwieździście schodzące się dróżki, których środek był podkreślony dominantą, celem, do którego kierują się drogi wędrowca czy myśliwego poruszającego się w terenie. W całości plany te pokazują na ówczesne pojmowanie roli kultywowanej krainy, która służyć miała do celów odpoczynku i relaksu, jak również była przedmiotem estetycznego spostrzegania. Była też zbiorem symbolicznych pierwiastków o różnych interpretacjach – filozoficznych, moralnych a nawet politycznych. Konkretny udział Hilgartnera na modyfikacjach krainy był znaczny. Założył teren łowiecki dzików w Czyżowie, teren łowiecki jeleni i sarn koło Wranowic, bażanciarnię koło Szumnej, dobudował zabudowania gospodarcze, powozownię i staje konne przed zamkiem Wranow nad Dyją, założył dwie nowe wsie Lesna i Szumna, dobudował też park angielski na Różowym Wierchu, jego dziełem jest też mała świątynia Diany, która została w późniejszym okresie, w czasach Heleny Mniszek, wyświęcona na kaplicę mariańską.

Kolejny właściciel – hrabia Stanisław z Mniszku, przeprowadził w pierwszej połowie XIX wieku tylko drobniejsze zmiany, jak na przykład empirową przebudowę powozowni i stajni konnych, jego potomni następnie wkomponowali w krajobraz szereg drobnych budowli romantycznych z miejscami widokowymi, obeliskami pamiątkowymi i drobnymi budowlami sakralnymi.

W następnym okresie, do końca lat 30-tych XX wieku, lasopark ucierpiał poprzez brak konserwacji i utratę twórczej idei, znikało jego piękno. Na końcu lat 80-tych XX wieku stan lasoparku był już krytyczny. Wszystko to, co powstawało przez długi okres ulegało powolnej dewastacji, do tego dołączyły jeszcze zamiary gospodarcze, które nie respektowały pierwotne koncepcje.

Od roku 1992, kiedy to powstał Park Narodowy Doliny Dyje, sytuacja uległa zmianie. Dzięki tej instytucji, jak również dzięki Lasom RC oraz Miasteczka Wranow nad Dyją, rozpoczęto z rehabilitacją niektórych funkcji historycznego lasoparku. Został prawie z ruiny podniesiony braitawski Lusthaus, jak również altany koło Czyżowa, kaplica Najświętszej Marii Panny Nieustającej Pomocy, leśniczówka braitawska, źródełko Felicyty, tzw. widok Halamascheka pod zamkiem, drobna saleta przed wejściem na dziedziniec zwierzchniczy, radykalnej przemiany doznała droga leśna z parkingu do zamku, otwarto nowe ścieżki turystyczne udostępniające Różowy Wierch, Krzyżowy Wierch, Dolinę Felicyty, Dolinę Junacką oraz dalsze cele w szerszej okolicy.