« Strona główna

Górna część wieży strażniczej dzisiejszego przedgrodzia zamku Wranow nad Dyją z końca XIV w.

Widok do paleniska tzw. hipokaustum z XV w.

Część tzw. fortyfikacji środkowej z więżą słupową z XV w.

Zachodnia część średniowiecznego mostu przystępowego

Zamek wranowski w roku 1660

Plan horyzontalny zamku wranowskiego włącznie już zbudowanej Sali przodków i kaplicy z lat 1710 - 1720

Budowniczy Sali Przodków i kaplicy zamkowej Michał Jan II Althann

Johann Bernhard Fischer von Erlach, cesarski nadworny budowniczy, autor Sali Przodków i kaplicy Najświętszej Trójcy

Fresk J.M Rottmayera w kopule Sali Przodków zamku Wranow nad Dyją

Front kaplicy zamkowej Najświętszej Trójcy

Adam i Ewa w Raju – element fresku w kaplicy zamkowej

Maria Anna Pignatelli, obraz olejny z lat 30-tych XVIII w.

Herakles z walce z Antairem – jedna z rzeźb grupowych dworu honorowego zamku Wranow nad Dyją

Widok na fragment tapicerii w salonie gościnnym zamku Wranow nad Dyją

Łuk triumfalny na tarasie południowym obok Sali Przodków

Plan Hilgartnera na dobudowę zamku Wranow nad Dyją z końca XVIII w.

Portret Stanisława Mniszka, obraz olejny Procińskiego z roku 1840

Portret Heleny Mniszek, obraz olejny K.Blassa z roku 1854

Talerzyk deserowy z kamionki wranowskiej z drugiej tercji XIX w. z widokiem na północną część dworu honorowego zamku Wranow nad Dyją

Powitanie Heleny Mniszek po jej powrocie z kuracji, ołówek lawirowany bielą od Józefa Doré z lat 70-tych XIX w

Fotografia wnętrza Sali Przodków z roku 1909

Edward Stadnicki i gajowi jego pięciu rewirów leśnych, fotografia z lat 80-tych XIX w.

Zamek Wranow nad Dyją od północnego wschodu, kolorowany ołówek Józefa Doré z lat 70-tych XIX w.

Zamek

Zamek Wranow nad Dyją (czes. Vranov nad Dyjí) należy do najbardziej godnych uwagi budowli środkowoeuropejskiego baroku. Powstał w wyniku przebudowy pierwotnego romańsko-gotyckiego grodu, który po raz pierwszy wspominany jest jako twierdza graniczna starodawnego rodu szlacheckiego w 1100 r. Z twierdzy tej zatrzymał dwie słupowe wieże, część szańców i budowli tak zwanego przedgrodzia. Obecny wygląd od roku 1665, kiedy to zamek nawiedził destruktywny pożar, zawdzięcza hrabiom z Althannu. Oni to na końcu XVII w., wg projektu cesarskiego architekta Jana Bernarda Fischera z Erlachu, wznieśli i ozdobili imponującą Salę Przodków, która tworzy dominantę tutejszego wyraźnie ukształtowanego krajobrazu i plastycznie umacnia jego osobliwe piękno. Zaraz potem wybudowali kaplicę zamkową Najświętszej Trójcy, jako ideowy kontrast do Sali Przodków. W wieku XVIII przebudowę finalizują budynkami mieszkalnymi honorowego dworu. Następnie zamek nabywają polscy Mniszkowie, których zasługą jest rozkwit wranowskiej fabryki produkującej kamionkę. Z nimi pokrewni Stadniccy trzymali zamek Wranow nad Dyją aż do początku drugiej wojny światowej. Ten obecnie jest jako Narodowy zabytek kultury RC pod opieką państwa.

Pierwsza wzmianka pisemna

Obszar południowo morawskiego Wranowa, którym przepływa życiodajna rzeka Dyje, kusiło do osiedlenia już od prahistorii. Najpóźniej w XI wieku, to znaczy po zajęciu Morawy przez księcia Oldrzicha, została tu założona graniczna twierdza jako część składowa naddyjskiej linii obronnej. Po raz pierwszy wspomina ją w roku 1100 dziekan praskiej kapituły Kosmas w swej słynnej „Kronice Czechów“.

Budowa kamiennego grodu ( XIV i XV wiek )

Z roku 1323 pochodzi informacja, iż król czeski Jan Luksemburski wymienia swoje wranowskie włości z okolicznymi miasteczkami, młynami, stawami rybnymi, lasami i innym towarem z Henrykiem z Lipé, znaczącym przywódcą szlacheckiej opozycji i jedną z najpotężniejszych postaci królestwa. Ważnymi lennymi właścicielami byli i bogaci Lichtenburkowie, starodawny ród szlachecki herbu ostrzew, posiadający na Morawach rozległe dobra ziemskie. Do nich należy między innymi stopniowa przebudowa ważnych zamków naddyjskich Bitowa i Cornsztejna a także Wranowa, który to zamek król Władysław Jagiellończyk przepuścił Lichtenburkom do wolnej dzierżawy dziedzicznej w roku 1499.

W tym czasie już dolinę wranowską opanował potężny gotycki zamek, korzystając po mistrzowsku z naturalnych udogodnień terenowych z meandrującą rzeką. Skupiony jest na najbardziej na wschód wysuniętej stronie ciasnej skalnej ostrogi, gdzie powstaje mniej więcej w miejscach dzisiejszej Sali Przodków piętrowa wieża z kaplicą oraz pałac mieszkalny właściciela, który wysunięty jest w stronę skalnej stromizny. Dostępu do tej części zamku broni potężna, prawdopodobnie wieża ostojna, która wspomaga wewnętrzny obronny okrąg poprzez ostrzał na wprost i na boki. Dopracowana fortyfikacja, widoczna z dotąd istniejącego środkowego muru obronnego a od strony wysuniętego muru obronnego zakończona tzw. Wieżą Wronią, świadczy o znaczących zdolnościach obronnych najbardziej narażonego na ataki południa. Przedni Zamek, w którym do dnia dzisiejszego zachował się średniowieczny system ogrzewania przy pomocy gorącego powietrza z XV wieku, asekurowany jest od zachodu potężnym podkowiastym barbakanem oraz graniastosłupową wieżą z murami obronnymi.

Wranov w czasach szybkich zmian właścicieli (1516 aż 1629)

Dla wieku XVI są dla Wranowa charakterystyczne – zgodnie z ówczesnymi przemianami – szybkie wymiany właścicieli. W roku 1516 po Lichtenburkach zamek zyskuje najwyższy morawski hetman Arkleb z Boskowic, wśród znakomitych właścicieli jest i renesansowy magnat Jan z Pernsztejna, wpływowy szlachcic Zdeněk Meziříčský z Łomnicy albo najwyższy praski burgrabia Volf Krajíř z Krajku. Godną uwagi postacią jest też Estera z Dietrichsteina, ciotka późniejszego namiestnika morawskiego kardynała Franciszka, która w latach 80-tych XVI w. wpisuje się do historii wranowskiej przebudową Przedniego Zamku oraz zakładaniem kopalń rudy żelaza i hamerni z kilkoma piecami do pławienia rudy.

Najważniejszymi właścicielami Wranowa byli jednak Althannowie, starodawny, pierwotnie bawarski ród, który pojawia się na Morawach w ostatniej kwarcie XVI wieku. Narodowościowo zróżnicowane wranowsko-nowohradskie posiadłości z czterema miasteczkami, dziesięcioma wioskami i ponad czterystoma rodzinami pańszczyźnianymi, pozyskał po raz pierwszy dla swego rodu w roku 1614 Volf Dětrich z Althannu. Za aktywny udział w powstaniu stanów morawskich zostało mu jednak dominium skonfiskowane.

Wojna trzydziesloletnia i krótko po niej (1629 aż 1680)

Krótko po roku 1629 posiadłości te zakupuje generał Albrechta von Waldstein - Jan Arnoszt z Scherfenberka. Za jego panowania posiadłości dotknięte są koszmarem wojny trzydziestoletniej. W roku 1645 po bitwie pod Jankowem zostają posiadłości wranowskie zajęte i spustoszone przez wojska szwedzkie, przebiega nieudane oblężenie zamku. Po kilkumiesięcznych staraniach, połączonych z próbą odprowadzenia biegu rzeki Dyje z zasięgu wieży wodnych i odcięcia załogi od wody, Szwedzi jednak rezygnują i zagrażani posiłkami cesarskimi opuszczają Wranow.

W roku 1665, prawdopodobnie już po destruktywnym pożarem zamku, pozyskują wojną zniszczone i opustoszałe posiadłości Stahrenberkowie. Przeprowadzają oni ostatnią wielką przebudowę wranowskiej średniowiecznej twierdzy, upraszczają i wyrównują front północny zabudowań mieszkalnych. Finalizują w ten sposób ponad sześć wieków trwającą historię budowlaną i zapowiadają kolejną epokę budowania nowego zamku barokowego.

Althannowie i ich zamek barokowy (1680 aż 1774)

Epokę tę rozpoczyna ambitny cesarski tajny radca i ławnik morawskiego sądu krajowego, hrabia rzeszy Michał Jan II. z Althannu, który zakupił Wranow dla swego rodu w roku 1680. Celem jego jest zbudowanie nowoczesnej, odpowiednio reprezentacyjnej siedziby dworskiej, która swym wystrojem wnętrz byłaby odpowiednia do wymogów epoki. Posiada odpowiednią intuicję w wyborze realizatora tego zamiaru, wybiera bowiem jedną z najwybitniejszych postaci środkowoeuropejskiego baroku, młodego architekta nadwornego Johanna Bernharda Fischera von Erlach, późniejszego autora pałacu Clamm-Gallas w Pradze, słynnego kościoła wiedeńskiego pw. Św. Karola Boromeusza, budowli sakralnych w Salzburgu lub też autora pierwszego projektu rezydencji cesarskiej w Schönbrunn.

Krótko po roku 1687 rozpoczynają się prace wg projektu J.B. Fischera na budowie monumentalnej Sali Przodków, założonej na owalnym rzucie horyzontalnym i zakończonej śmiałym sklepieniem. Ta budowla tworzy dominantę nie tylko zamkowi, ale także otaczającemu zamek krajobrazowi, z którym organicznie zrasta w jedną całość. Ozdobiona jest dziełami czołowych artystów – wiedeńskiego rzeźbiarza Tobiasza Krackera, którego posągi wybitnych Althannów zdobią nisze po obwodzie sali, inwencyjnymi włoskimi mistrzami, których stiukowe ornamenty ozdabiają wnętrza, głównie jednak Jana Michała Rottmayera, autora wspaniałych alegoryczno-mitologicznych fresk w sklepieniu sali. W przeciągu ośmiu lat, w latach 1687-1695, powstaje w ten sposób jedno z najokazalszych dzieł świeckiej architektury barokowej, dzieło z wyjątkowo zrównoważoną kompozycją, doskonale artystycznie zharmonizowane, przy czym wszystko podporządkowane jest jedynemu celowi – z honorną chlubą uczcić Althannów, ich starodawne, urojone jak i rzeczywiste zasługi, ich dynastyczne przekonania.

Wkrótce po dokończeniu Sali Przodków organizuje umiłowany w sztuce hrabia Michał Jan II kolejny genialny projekt J.B.Fischera – budowę kaplicy zamkowej Najświętszej Trójcy z grobowcem Althannów w jej podziemiach. W dwa lata (w latach 1699 do 1700) wznosi się już na skalnym cyplu nowa, architektonicznie wyjątkowo cenna budowla, tworzona centralną walcowatą nawą z sześcioma owalnymi komorami symetrycznie rozłożonymi po jej obwodzie. Kaplicę malowidłami ozdabia austriacki artysta Ignacy Heinitz von Heizenthal, który w owalnych wypełnieniach nad ołtarzem opracował tematy Nieba, Raju i Sądu Ostatecznego a na fresku w kopule przedstawia patrona rodu i stróża kościoła archanioła Michała. Kaplica, która jest ideową i kompozycyjną przeciwwagą Sali Przodków a swoją ikonografią przypomina nam o marności bytu, ostatnich sprawach człowieka i jego trwaniu w wieczności, znowu połączona jest z rodową myślą, z domyślną ideą wsławiającą ród Althannów.

W roku 1702 Michał Jan II umiera. Jego zamiary kontynuuje najstarszy syn Michał Herzman Althann a po roku 1722 jego synowa Maria Anna Pignatelli, piękna i inteligentna faworyta cesarza Karola VI. Zadaje ona – prawdopodobnie architektowi nadwornemu Antoniemu Erhardowi Mantinelliemu – budowę trójskrzydłowej budowli zamkowej, udoskonala most wejściowy oraz facjatę i wnętrza kaplicy. Za jej panowania zostaje oprawiona dwuramienna klatka schodowa honorowego dworu dwoma rzeźbami grupowymi. Obie te rzeźby, dynamicznie i chytrze komponowane, których autorem jest prawdopodobnie włoski mistrz Lorenzo Mattieli, przedstawiają walkę Heraklesa z Antairem oraz przez Wergiliusza opiewanego Eneasza ratującego swego ojca z płonącej Troi. Rzeźby te są osobistym darem cesarskim kulturalnej „Mariannie“, która wywarła na monarchę znaczny wpływ a która też kilka razy na Wranowie cesarza podejmuje.

Jej syn, generał Michał Antoni Althann przyczynia się do prac dokończeniowych na zamku barokowym tylko drobnymi zmianami, bardziej koncentruje się budowaniu objektów sakralnych w miasteczkach i wsiach wranowskiego dominium, na rozszerzaniu lasów w majątku rodu i ich efektywnego wykorzystania do łowów jeleni.

Adaptacje klasycystyczne wnętrz i powstanie lasoparku krajobrazowego (1774 aż 1799)

Kolejnym ważnym rozdziałem w dziejach budowlanych zamku Wranow nad Dyją jest koniec wieku XVIII, kiedy to (w roku 1774) posiadłości odziedzicza ostatni wranowski Althann Michał Józef. Ten w szybkim i skupionym wysiłku daje ozdabiać wnętrza pierwszego piętra do dnia dzisiejszego zachowanymi, artystycznie wyjątkowo udanymi dekoracjami stiukowymi, tapetowymi oraz malowidłami ściennymi, które częściowo oscylują między późnobarokowym i barokowo-romantycznym poglądem artystycznym, zwłaszcza jednak uwidacznia się tu wpływ rozpoczynającego się okresu klasycyzmu. W ogrody tarasowe zamienia parcele wokół Sali Przodków, dopełnia je o przez antykę inspirowane łuki triumfalne s popiersiami Sokratesa i Pallas Ateny.

Klasycyzm wzbogaca nie tylko sam zamek Wranow nad Dyją, ale również jego okolicę. Czeski ziemski adwokat Józef Hilgartner z Lilienborn, który posiadłości uzyskuje w roku 1793 w postępowaniu upadłościowym, nawiązuje do dzieła Althannów i zwraca swą uwagę na krajobrazowym kształtowaniu parku. Spojrzenie w autentyczne plany z czasów przed dwustu laty, które zawierają pierwiastki preromantycznego, rousseauowskiego odniesienia do przyrody, poglądowo dokumentuje styl życia okresu i zamiary Lilienborna – ukształtowany, nierównomiernie zalesiony teren przetkany jest dróżkami i rowami wodnymi, do odpoczynku zachęcają antyczne pawilony, altanki, sztuczne jaskinie, kamienne ławki i ogródki, nie brak rzeźb oraz jeziorka z wodospadem. Aktywny właściciel, świeżo nobilitowany właśnie po uzyskaniu Wranowa, ulepsza również bażantarnię, tereny łowieckie z altanem, jak również stajnie dla koni i powozownię przed wejściem do zamku, zakłada nowe wsie, buduje drogi.

Polski ślad (1799 aż 1939)

Cały wiek XIX, kiedy to zamek należał do polskiej arystokratycznej rodziny Mniszków a od roku 1876 do pokrewnego rodu Stadnickich, nie przyniosło dla rozwoju budowniczego zamku żadne zasadnicze zmiany. Warte są jednak wzmianki artystycznie bardzo udane malowidła ścienne we wnętrzach skrzydła zachodniego ( z okresu krótko po 1800 r.), wykonane prawdopodobnie na zlecenie młodego hrabiego Stanisława Mniszka w duchu spirytualistycznej alchemii, a więc ponadczasowej, konwencjonalną nauką nieuchwytnej a w swej zasadzie mistycznej filozofii życia. Warto wspomnieć także monumentalizującą przybudówkę stajni końskich i powozowni, drobne nowogotyckie i romantyczne opracowania elewacji, jak również troska obu rodów o upiększanie zamkowego lasoparku oraz szerszej okolicy zamku. Budowane są tu kapliczki, krzyże, obeliski, rodzinne pomniki, wielka uwaga poświęcana jest gospodarce leśnej.

Uwaga właścicieli jest skierowana także w kierunku życia gospodarczego kraju. W roku 1816 zakupuje organizacyjnie bardzo zdolny Stanisław Mniszek jak dotąd niewyraźnie pracującą fabrykę kamionki i stopniowo przekształca ją w prosperujący zakład, który staje się mocnym ogniwem produkcji ceramicznej w krajach czeskich.

Wkładem Mniszków i Stadnickich jest i wyjątkowa, pod pewnym względem frankofilna kultura zamkowa. Jest założona i stopniowo poszerzana biblioteka, dokumentująca delikatne i subtelne gusty właścicieli, wprost na zamku prowadzone jest bogate życie teatralne, Mniszkowie często i dobrze komponują muzykę kameralną, na zamku Wranow nad Dyją bawią i tu występują znamienici muzycy, kompozytorzy i aktorzy scen wiedeńskich. Tutejszą atmosferę pełną kultury wyszukują również niektórzy wybitni pisarze, jak na przykład laureat Nagrody Nobla Henryk Sienkiewicz.

W roku 1938, kiedy to Wranow staje się częścią składową hitlerowskiej Rzeszy, zamek wraz z dobrami ziemskimi jest Adamowi Stadnickiemu skonfiskowany i sprzedany niemieckiemu baronowi Gebhardowi von der Wense-Mörse. Po ukończeniu drugiej wojny światowej majątek podlega upaństwowieniu i wranowski obiekt pamiątkowy jest udostępniony publiczności.

Okres po drugiej wojnie światowej

W latach 70-tych przeprowadzono rozległą odnowę obejmującą generalną naprawę sieci inżynieryjnych, fasad i zachowanych murów warownych. Dla zwiedzających przeprowadzono kompleksowe przeinstalowanie wnętrz pierwszego piętra, tzw. pianum nobile, rozszerzono trasy dla zwiedzających, odrestaurowuje się majątek ruchomy. Urządzono nową kasę i wejściową ekspozycję historyczną, zasadniczej odnowie poddano zieleń.

Nowa instalacja umożliwia zwiedzenie Sali Przodków, kaplicy zamkowej i innych wnętrz zamku Wranow nad Dyją i jest przykładem form mieszkalnych z końca XVIII wieku i całego wieku XIX. Specjalny nacisk pod tym względem położony jest na pierwotną produkcję wranowskiej fabryki kamionki.

Zamek Wranow na Dyją jest jakby żywą osobowością z charakterem, ugniataną i kształtowaną twórczą pracą ludzką i tradycjami historycznymi, nie jest tylko odizolowanym artefaktem. Oddziaływuje w organicznej całości swoim wartościowym środowiskiem naturalnym, które jest częścią składową pierwszego ścisłego pasma ochrony Narodowego Parku Doliny Dyje. Pozostałości pierwotnego lasoparku z dochowanymi drobnymi budowlami oraz autentyczny wolny krajobraz wpływają w sposób estetyczny i emocjonalny poprzez botaniczne bogactwo, rozmaitość fauny oraz geologiczne rarytasy.

Z pokorą odczuwamy tu zrost biegu Dyje, skał, lasów, dufnej budowli i nieba wysoko nad nią, jako czystą, szczerą i charakterem obdarzoną osobowość, łączącą w sobie moc Ziemi, myśl i kunszt ludzki. I wyraźnie odczuwamy – w rytmicznym napływie niespokojnie biegnącego czasu – arkana miejsca, urzekającego Geniuszu wypowiadającego z niezwykłą mocą, i wszystko żywe, wszystko, co jest, to jeden organizm rozczłonkowany tylko poprzez iluzję formy. Odczuwamy potrzebę – stojąc twarzą w twarz pilnym ryzykom epoki – dążyć do głębszego poznania i zrozumienia porządku kosmicznego i zadań człowieka w nim. To wszystko w interesie swoim, w interesie odnalezienia jedności z Universem.